Η επιστροφή του Φίλιπ Ροθ στο Ισραήλ

USA Literatur Roth PortraetΣύμφωνα με τον Άαρον Άπελφελντ, συγγραφέα και φίλο του Φίλιπ Ροθ (αλλά και ήρωά του στην Επιχείρηση Σάυλωκ), οι Εβραίοι του Ροθ είναι Εβραίοι χωρίς Ιουδαϊσμό – ο Ροθ δεν γράφει για τη μετανάστευση των Εβραίων στην Αμερική, αλλά για τον τρόπο που αυτοπροσδιορίζονται ως Εβραίοι οι απόγονοι αυτών των μεταναστών. Οι ιδιότητες του συγγραφέα και του Εβραίου βρίσκονται σε στενό διάλογο στο έργο του Ροθ, ήδη απ’ το Αντίο Κολόμπους: η μία τροφοδοτεί την άλλη και δύσκολα θα υπήρχε ο συγγραφέας χωρίς τον Εβραίο (Πάρις, 1999).

Ο αυτοπροσδιορισμός του Αμερικανοεβραίου δεν είναι διόλου εύκολος, αλλά, στην περίπτωση του συγγραφέα, προστίθεται κι η επιπλέον δυσκολία του πώς να μιλήσει γι’ αυτόν, όταν υπάρχει η εβραϊκή αρχή να μη λες ιστορίες εναντίον των Εβραίων· η σύγκρουση μεταξύ του να λες εβραϊκές ιστορίες και να λες ιστορίες για τους Εβραίους είναι μια σύγκρουση καθοριστική για τον Ροθ. Το έργο του λοιπόν περιλαμβάνει προσεκτικές απόπειρες καταγραφής και εξερεύνησης της σύγκρουσης μεταξύ της εβραϊκής και της αμερικάνικης εμπειρίας του (Πάρις, 1999). Επιπλέον, όμως, ενσωματώνει ακόμα και τις κριτικές που δέχεται σ’ αυτήν την προσπάθεια: στα βιβλία του εισχωρούν οι επικρίσεις, οι ερμηνείες, ακόμα και οι παρερμηνείες κοινού και κριτικών: το πώς να είναι Εβραίος, γράφει η Σόστακ (1997), είναι κεντρικό ζήτημα της μυθοπλασίας του Ροθ σ’ ένα βαθμό και εξαιτίας των παρερμηνειών – εξάλλου, ο ίδιος ο εαυτός δεν μπορεί να υπάρξει δίχως την αντανάκλασή του στο βλέμμα του άλλου.

Οι κατηγορίες εναντίον του Ροθ συνοψίζονται στο ότι εκμεταλλεύεται τα στερεότυπα που επικρατούν για τους Εβραίους προς τέρψη ενός προκατειλημμένου, «εθνικού» κοινού και απομακρύνεται απ’ την πολιτιστική κληρονομιά των Εβραίων μεταναστών (Πάρις, 1999)· ένας Εβραίος που μισεί τον εαυτό του και τους ομοίους του. Επιπλέον, μια συνολικότερη κατηγορία εναντίον του Ροθ είναι ότι το έργο του ποτέ δεν απομακρύνεται απ’ τον ίδιο κι απ’ τον περίγυρό του (Σόστακ, 1997).

Ο Εβραίος είναι πολλοί Εβραίοι

ShylockΗ Επιχείρηση Σάυλωκ (1993· η ελληνική μετάφραση του Σπύρου Βρεττού κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Πόλις το 2001) γράφεται μέσα σ’ αυτό το κλίμα των επικρίσεων· ο Ροθ αφηγείται τον δικό του μύθο της επιστροφής στο Ισραήλ απαντώντας στην κριτική αλλά και στον ίδιο του τον εαυτό.  Όμως ο τρόπος που επιλέγει να διαχειριστεί το θέμα είναι πολύπλοκος, πολυεπίπεδος. Ο Ροθ φτάνει στα άκρα, επιβεβαιώνοντας και υπονομεύοντας ταυτόχρονα την κατηγορία περί συνεχούς αυτοβιογράφησής του: εγκαταλείπει το μυθιστορηματικό άλτερ έγκο του, τον Ζούκερμαν, βάζοντας σε ρόλο πρωταγωνιστή… τον ίδιο τον Φίλιπ Ροθ. Έναν Φίλιπ Ροθ, όμως, σε βαθιά κρίση, που επιπλέον ανακαλύπτει την ύπαρξη ενός doppelganger, ενός σωσία του –αν και ο Ροθ αποφεύγει τη λέξη-, που με το όνομα Φίλιπ Ροθ κηρύττει στο Ισραήλ τη θεωρία του Διασπορισμού, την οποία δηλώνει ότι έχει εμπνευστεί απ’ το έργο του Ροθ.

Έτσι, αν κάνει κάτι σαφές ο συγγραφέας είναι ότι όταν μιλάμε για ταυτότητες η ασάφεια είναι αναπόφευκτη: οι ταυτότητες συγκροτούνται από το λόγο, το εγώ για να υπάρξει απαιτεί ένα εσύ, σύμφωνα και με τις θεωρίες του Μπενβενίστ. (Ενδεικτικός των προθέσεων είναι και ο υπότιτλος του βιβλίου: A Confession, μια ομολογία, και όχι A Novel.) Πώς όμως μπορούμε να μιλήσουμε για ταυτότητες στην περίπτωση του Ροθ και του σωσία του, όπου τα όρια μεταξύ εγώ και εσύ διαλύονται;

Ο Ροθ, κόντρα στην αφήγηση μιας εβραϊκής ταυτότητας, τοποθετεί την πολλαπλότητα των αφηγήσεων και των ταυτοτήτων, τόσο εντός ενός μοναδικού υποκειμένου, όσο και μεταξύ διαφορετικών υποκειμένων· πλάι στον υπαρξιακό τρόμο ότι ο σωσίας του σημαίνει τον θάνατό του, ο Ροθ βάζει τον τρόμο ότι ο σωσίας ίσως είναι ο Εβραίος που κατά βάθος είναι ο ίδιος – και σ’ ένα σύστημα πολλαπλών αντανακλάσεων παρουσιάζει διάφορες εβραϊκότητες έναντι μίας. (Μια άλλη «επιχείρηση» που αναλαμβάνει στο βιβλίο είναι η αποδόμηση -με τον τρόπο της αριστοφανικής κωμωδίας, κατά τον Χάρολντ Μπλουμ- της στερεοτυπικής λογοτεχνικής απεικόνισης του Εβραίου: του σεξπιρικού Σάυλωκ, του αιμοδιψούς, αχρείου τοκογλύφου του «Έμπορου της Βενετίας»).

Επιπλέον, ο Ροθ αρνείται ν’ αποκαλύψει το σημαντικότερο επεισόδιο του βιβλίου: την «επιχείρηση Σάυλωκ» που υποτίθεται ότι αναλαμβάνει για λογαριασμό της Μοσάντ αλλά, υπακούοντας στον εντολοδότη του, Σμάιλσμπεργκερ, διαγράφει απ’ το τελικό κείμενο (η  Σόστακ πάντως διευκρινίζει ότι τέτοιο κεφάλαιο δεν υπάρχει στα χειρόγραφα του Ροθ που βρίσκονται στη Βιβλιοθήκη του Κογκρέσου). Η άρνηση αυτή και η εκλογίκευσή της υποδεικνύει για τη Σόστακ τις πιέσεις που σχετίζονται με την εβραϊκή ταυτότητα, τις αντιφατικές επιθυμίες να επιβεβαιωθεί και να ξεγλιστρήσει η εβραϊκή υποκειμενικότητα, να οριστεί και να ανατραπεί, ειδικά σε σχέση με το εβραϊκό έθνος-κράτος.

Το βιβλίο ενσωματώνει όλη την εβραϊκή ιστορία του 20ού αιώνα, από τη διασπορά στην Αμερική, το Ολοκαύτωμα, μέχρι τη δημιουργία και την ισχυροποίηση του κράτους του Ισραήλ που ο σωσίας -ειρωνικά μετονομασμένος, σε μια προσπάθεια του χαρακτήρα Φίλιπ Ροθ να τον καταστήσει ακίνδυνο, σε… «Μωυσή Πίπικ», δηλαδή Μωυσής Αφαλός, ένα όνομα που υπογραμμίζει ταυτόχρονα τη γέννηση αλλά και τον αφανισμό της εβραϊκότητας- προσπαθεί να διαλύσει με τη θεωρία του Διασπορισμού: η εβραϊκότητα, σύμφωνα με τον Σάστερμαν, για να υπάρξει, προϋποθέτει τόσο την εξορία, τη ζωή στη Διασπορά (golah), όσο και την επιστροφή στο Ισραήλ (aliyah) – η μία τροφοδοτεί την άλλη, αλλά καμία δεν είναι σημαντικότερη απ’ την άλλη: για την ακρίβεια, ο εβραϊκός μύθος της επιστροφής απαιτεί για να υπάρξει την εξορία (Σόστακ, 1997). Για ν’ αποφευχθεί όμως ένα νέο Ολοκαύτωμα -τις συνθήκες για το οποίο δημιουργεί η ίδια η ύπαρξη του κράτους του Ισραήλ-, αλλά και η αντίφαση της εφαρμογής στους Παλαιστίνιους των διωγμών που οι ίδιοι υπέστησαν από τους Χριστιανούς, ο Πίπικ προτείνει μια αντίστροφη κίνηση: οι Εβραίοι να φύγουν απ’ το Ισραήλ, να επιστρέψουν στη Διασπορά, αφού για να είναι Εβραίοι πρέπει η συνθήκη της εξορίας να διαιωνιστεί· η διαιώνισή της όμως θέτει σε κίνηση την πορεία αφανισμού της εβραϊκότητας –η τελική λύση του Χίτλερ απ’ την ανάποδη- μέσω της αφομοίωσης του εβραϊκού στοιχείου στη Διασπορά.

Ειδικά για τους Αμερικανοεβραίους, η εβραϊκότητα είναι μια αμφιλεγόμενη ιδιότητα. Ποια είναι τα προαπαιτούμενά της; Η ίδια η θρησκευτική πίστη δεν είναι – η καταγωγή από Εβραία μητέρα είναι· το ίδιο και μια συναίνεση σε εβραϊκές πρακτικές. Για τους απόγονους των μεταναστών, που ζουν στη σκιά μιας ιστορίας για την οποία δεν είναι υπόλογοι, στη  σκιά ενός Ολοκαυτώματος που δεν το έζησαν οι ίδιοι, και μέσα σε μια νέα κουλτούρα (αυτή των ΗΠΑ) η οποία επίσης τους προσδιορίζει, η ίδια η ύπαρξη του ισραηλινού κράτους είναι μια πηγή εσωτερικής σύγκρουσης. Κόντρα στη στερεοτυπική εικόνα του ενοχικού, εσωτερικά πολυδιασπασμένου Αμερικανοεβραίου, που ενώ μοιάζει αφομοιωμένος και ελεύθερος, τελικά είναι αμφίβολο πόσο απελευθερωμένος είναι, ο Ροθ τοποθετεί τον Σμάιλσμπεργκερ, τον Ισραηλινό Εβραίο, πλήρως –και κυνικά- συμφιλιωμένο με τον εαυτό του, που μοιάζει, για λίγο, να εκπροσωπεί μια «ουσιώδη» εβραϊκότητα (Σόστακ, 1997)· και σε μία αντιθετική, αλλά και συμπληρωματική εκδοχή της εβραϊκότητας  (Πάρις, 1999) ο Ροθ τοποθετεί στο βιβλίο τον φίλο του, τον Άαρον Άπελφελντ, επιζήσαντα του Ολοκαυτώματος, συγγραφέα που όλο το έργο του εκπορεύεται από το ότι έζησε το Ολοκαύτωμα –εν αντιθέσει με τον Ροθ που θα μπορούσε κανείς να πει ότι γράφει επειδή δεν το έζησε-, Εβραίο ιστορικά προσδιορισμένο – που, επιπλέον, ως υπαρκτό πρόσωπο εντείνει την ψευδαίσθηση του μη μυθοπλαστικού της Επιχείρησης Σάυλωκ (Σόστακ, 1997). Έτσι, υποδεικνύεται ξανά ότι υπάρχουν παράλληλες εβραϊκές ταυτότητες κόντρα σε μια ομοιογενή «εβραϊκότητα».

Στην Επιχείρηση Σάυλωκ ο Ροθ ομολογεί ότι ο Εβραίος -ακόμα κι αν η εβραϊκή ταυτότητα δεν μπορεί να αναχθεί σε κάποια «ουσία»- είναι βαθιά ριζωμένος μέσα του και χωρίς αυτόν δεν θα ήταν συγγραφέας. Δεν αρνείται την ταυτότητά του, παρά εξερευνά την πολυφωνία και πολυσημία της, αναζητώντας έναν τρόπο να είναι Εβραίος και Αμερικανός ταυτόχρονα.

Πηγές

  • Roth, Philip, 1993. Operation Shylock: A Confession. New York: Simon.
  • Parrish, Timothy L., 1999. Imagining Jews in Philip Roth’s “Operation Shylock”, Contemporary Literature, 40, 4, 576-602.
  • Shostack, Debra, 1997. The Diaspora Jew and the “Instinct for Impersonation”: Philip Roth’s “Operation Shylock”, Contemporary Literature, 38, 4, 726-754.

*Το κείμενο αυτό, με τίτλο Ο Φίλιπ Ροθ και η εβραϊκότητα, πρωτοδημοσιεύτηκε στο περιοδικό Διαβάζω (τεύχος 497, Ιούνιος 2009), στο πλαίσιο του αφιερώματος στον συγγραφέα που επιμελήθηκε ο Λευτέρης Καλοσπύρος.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s